شخصیت‌های مشروطهویژه‌نامه‌های کاواک
موضوعات داغ

میرزا ملکم خان

میرزا ملکم خان در انقلاب مشروطه

در این مقاله‌ی کوتاه قصد داریم به‌رسم و نام پرونده‌ی نوروزی سایت کاواک « چهره‌های مشروطه » به معرفی چهارمین چهره از این پرونده یعنی جناب « میرزا ملکم خان » و تأثیرات وی بر انقلاب مشروطه بپردازیم.

انقلاب مشروطه ایران همچون دوره‌های گوناگونی که تجربه کرده است، برای به ثمر رسیدن نیز از اقشار، احزاب، اقوام و ادیان گوناگون، حمایت گرفته است. به جرات می‌توان گفت، فرآیند انقلاب مشروطه به‌جز جرقه‌های نخستین آن‌که ریشه‌هایی با جهت‌گیری مشخص و یک‌سویه داشت، در تمامی فراز و نشیب‌هایش هماهنگ‌ترین حرکت ملی سده‌های اخیر ایران بوده است. اجماعی فراگیر بر مبنای حاکمیت قانون و مشروط بودن نفوذ و اقتدار هر شخص و مقامی، به قانون اساسی.

تاریخ انقلاب مشروطه‌ی ایران، چهره‌های سرشناس و اثرگذار فراوانی دارد. از روشنفکرانی که تنها سلاحشان قلم بود تا مجاهدینی که جان خود را در میدان نبرد، فدای اندیشه‌های مشروطه کردند. غالب این چهره‌ها، رویکرد و منشی پایدار داشته‌اند و از فعالیت‌ها و جهت‌گیری‌هایشان می‌توان به نقش‌ها و ماهیت وجودی‌شان پی برد. این موضوع اما در مورد میرزا ملکم خان به طرز شگفت‌انگیزی متفاوت است. بدون شک میرزا ملکم خان یکی از پیچیده‌ترین شخصیت‌های سیاسی قریب به ۲۰۰ سال اخیر ایران است. او را که با القاب روشنفکر، روزنامه‌نگار و دیپلمات می‌توان مورد خطاب قرار داد، پرونده‌ای سرشار از خدمت و خیانت دارد.

او از خانواده‌ای ارمنی و ساکن محله‌ی جلفای اصفهان بود. میرزا ملکم خان متولد ۱۲۴۹ قمری و متوفی به ۱۳۲۶ قمری است. میرزا ملکم خان از ده‌سالگی و از طریق ممارست پدرش، راهی فرانسه شد تا خیلی زود تفاوت‌های دنیای متمدن غرب با ایرانی که در قحطی و فساد غرق‌شده بود را ببیند. میرزا ملکم خان از همان آغاز و مطابق با آراء و کتاب‌های باقی‌مانده از وی، اعتقاد داشته است که علت عقب‌ماندگی ایران فارغ از فساد حکومت، عقب‌ماندگی فرهنگی و بی‌سوادی توده‌ی ملت است. شعاری که میرزا ملکم خان در اولین نسخه‌ی منتشرشده از قانون، آن را این‌گونه بیان می‌کند :

« جمع کثیری از خلق ایران به چندین سبب خود را از وطن مألوف بیرون کشیده در ممالک خارج متفرق شده‌اند. در میان این مهاجرین متفرقه آن اشخاص باشعور که ترقی خارجه را با اوضاع ایران تطبیق می‌کنند، سال‌ها در این فکر بودند که آیا به چه تدبیر می‌توان به آن بیچارگان که در ایران گرفتار مانده‌اند جزئی امدادی رسانند. پس از تفحص و تفکر زیاد بر این عقیده متفق شدند که به جهت نجات و ترقی خلق ایران بهتر از یک روزنامه هیچ اسباب نمی‌توان تصور کرد. »

همان‌گونه که گفتیم، میرزا ملکم خان شخصیتی چندوجهی و پیچیده داشت. بسیاری اعتقاد دارند راه‌اندازی روزنامه قانون تنها یک هدف داشت و آن، انتقام‌جویی و باج‌گیری از دربار قاجار بود. درباری که برای دومین بار از اتهام رشوه‌گیری او نگذشت و آگاه شدن ناصرالدین شاه به پشت پرده‌ی قراردادها و حق امتیازهایی که میرزا ملکم خان شرایط انعقاد آن را فراهم می‌کرد، موجب گردید تا وی برای بار دوم، دیگر امکان بازگشتی به دربار از طریق مصالحه نداشته باشد.

درهرحال هشت سال انتشار روزنامه قانون با هر هدفی که به کلام و یا در اندیشه‌ی میرزا ملکم خان داشت، نقشی بی‌بدیل در روشن کردن افکار ایرانیان از فساد فراگیر دربار قاجار داشت. میرزا ملکم خان در تمام سال‌هایی که به‌عنوان سفیر در کشورهای گوناگون حضور داشت، هرگز دیپلماتی ناآگاه به مسائل داخل ایران و به‌ویژه دربار نبوده است. همین عمق آگاهی وی از شرایط و زد و بندهای درباری، موجب گردید روزنامه قانون نقشی موثر در آگاهی جامعه داشته باشد. قانون به‌صورت شخصی و تک‌نسخه به درب منزل بعضی مشترکین ارسال می‌شد و اعضای سابق فراموش‌خانه نیز هر دوره نسخه‌ی خود را داشتند.

بدون شک و بر مبنای ماهیت قراردادهایی که توسط میرزا ملکم خان به دربار قاجار و متاسفانه به ایران تحمیل شده است، جای شکی نیست که وی صلاح و موقعیت خویش را بر مصالح کشور ارجحیت می‌داده. او اما هرگز اتهام دریافت رشوه را نپذیرفت و آن را با عبارت حق‌المشاوره و یا کمیسیون یاد می‌کرد. روزنامه قانون پس از تمام این فراز و نشیب‌های میرزا ملکم خان با دولت وقت قاجار در اول رجب ۱۲۶۹ خورشیدی برای اولین بار منتشر شد. از تعداد دقیق شماره‌های چاپ‌شده‌ی این روزنامه، عدد دقیقی در دسترس نیست و امروز تنها ۴۱ نسخه از آن وجود دارد. خود میرزا ملکم خان درجایی عدد نشر را چیزی در حدود ۵۰ نسخه اعلام کرده است.

یکی دیگر از مهم‌ترین فعالیت‌های میرزا ملکم خان در طول حیات سیاسی‌اش، بدون شک راه‌اندازی فراموش‌خانه است. ابهامی دیگر در زندگی عجیب این سیاستمدار دوره‌ی قاجار. گفته می‌شود اعضای اولین لژ فراماسونری ایران که میرزا ملکم خان موسس و مدیر آن بود، از دانش‌آموخته‌های دارالفنون بودند. در مورد اهداف این لژ که خیلی زود ناصرالدین شاه را به وحشت انداخت، به گفته‌ی میرزا ملکم خان چیزی به‌جز اتحاد روشنفکران برای ترقی ایران نبوده است. بررسی نقش فراموش‌خانه در تاریخ سیاسی ایران و همچنین اثرات حقیقی و بندهای قراردادهایی که میرزا ملکم خان موجب انعقادشان گردیده است، نیازمند صرف زمانی طولانی و تحقیقی جامع است. البته منابع خوب و معتبری در این زمینه وجود دارد که در انتهای این مقاله به شما معرفی می‌کنیم.

نقش میرزا ملکم خان در مشروطه تنها در دورانی است که قانون را منتشر می‌کرد. در مورد فراموش‌خانه و اهداف آن با نگاهی مثبت می‌توان گفت : این انجمن مسبب شکل‌گیری اولین اندیشه‌های ترقی‌خواهانه در ذهن گروهی از روشنفکران ایرانی بود.

میرزا ملکم خان مردی بود که با هر هدفی که در زندگی دنبال می‌کرد، قطعا یک نقطه‌ی مثبت در کارنامه‌ی زندگی‌اش دارد. البته باقی این دوران را نقاطی گاها تاریک و غالبا بی‌جواب فراگرفته است.

در وبگاه کتابفروشی کاواک می‌توانید کتاب مشروطه‌ی ایرانی اثر ماشاءالله آجودانی را با قیمت ۳۵,۰۰۰ تومان خریداری کنید. ضمنا اگر علاقه‌مند به کتاب‌های تاریخ مشروطه هستید، می‌توانید به‌وسیله‌ی ابزار کاربردی ما در وبگاه کاواک، هر کتابی را که دوست دارید به‌گونه‌ای متفاوت بیابید. کاواک گراف نه‌تنها ابزاری است جذاب برای یافتن کتاب موردعلاقه‌تان، بلکه دنیایی از کتاب‌های مشابه را هم به شما پیشنهاد می‌کند.

خرید کتاب از سایت کاواک : https://www.cavack.com

هانی آی

ما یک زوج زندگی و کار هستیم که هرکدام توانایی‌ها داریم. ما تحصیل‌کرده‌ی هنرهای تجسمی و IT هستیم و تقریبا ۱۳ ساله در محیط اینترنت فعالیت‌های مختلفی در زمینه طراحی گرافیک، تولید محتوا و تبلیغات داریم. « هانی آی » نامی است که برای برند خودمان انتخاب کردیم و از طریق این برند تلاش می‌کنیم محتوایی ارزشمند ازنظر نوشتاری و بصری، به محیط وب فارسی ارائه بدیم. فریلنسر بودن، رنگ زرد، گل و گیاه، کتاب و فیلم و موسیقی را دوست داریم. در حال حاضر با چندین مجموعه‌ی دوست‌داشتنی ایرانی در پروژه‌هایی که دوست داریم و از پس انجامش برمی‌آییم، همکاری می‌کنیم.

برچسب‌ها
نمایش بیشتر

میترا جلالی

طراح سایت و کارشناس سئو، علاقه‌مند به ادبیات،هنر و تکنولوژی...

نوشته‌های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

چهارده + هفده =

همچنین ببینید

بستن
بستن