شخصیت‌های مشروطهویژه‌نامه‌های کاواک
موضوعات داغ

میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی

نقش میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی در انقلاب مشروطه

در این مقاله‌ی کوتاه قصد داریم به‌رسم و نام پرونده‌ی نوروزی سایت کاواک « چهره‌های مشروطه » به معرفی پنجمین و ششمین چهره از این پرونده یعنی جنابان « میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی » و تأثیرات آن‌‌‌ها بر انقلاب مشروطه بپردازیم.

انقلاب مشروطه ایران همچون دوره‌های گوناگونی که تجربه کرده است، برای به ثمر رسیدن نیز از اقشار، احزاب، اقوام و ادیان گوناگون، حمایت گرفته است. به جرات می‌توان گفت، فرآیند انقلاب مشروطه به‌جز جرقه‌های نخستین آن‌که ریشه‌هایی با جهت‌گیری مشخص و یک‌سویه داشت، در تمامی فراز و نشیب‌هایش هماهنگ‌ترین حرکت ملی سده‌های اخیر ایران بوده است. اجماعی فراگیر بر مبنای حاکمیت قانون و مشروط بودن نفوذ و اقتدار هر شخص و مقامی، به قانون اساسی.

علت انتخاب این دو چهره‌‌‌ی انقلاب مشروطه و پرداختن به هردوی این روشنفکران و میهن‌پرستان در یک مقاله، دلایل فراوانی دارد. شاید مهم‌‌‌ترین آن، تاثیر این دو چهره بر وجهه‌ی ملی‌گرایانه‌ی مشروطه باشد. قطعا دومین دلیل، تاثیرپذیری میرزا آقاخان کرمانی از اندیشه‌‌‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده‌‌‌ است. اندیشه‌‌‌های ملی‌گرایانه‌ی میرزا فتحعلی آخوندزاده‌‌‌ نه‌تنها بر اندیشه‌‌‌های میرزا آقاخان کرمانی بلکه بر غالب نویسندگان هم‌عصر و حتی روزگار پس از خویش نیز موثر بوده است. میرزا ملکم خان، میرزا آقا تبریزی، عبدالرحیم طالبوف و همچنین متفکران معاصری همچون احمد کسوری، صادق هدایت، صادق چوبک، علی دشتی و محمدعلی جمالزاده نیز در بسیاری کتاب‌‌‌هایشان متاثر از آرای میرزا فتحعلی آخوندزاده‌‌‌ بوده‌‌‌اند.

این تاثیر در میرزا آقاخان کرمانی شاید بیش از سایرین بوده تا حدی که کتاب سه مکتوب وی، تا حد زیادی بازنویسی نوشته‌‌‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده است. میرزا آقاخان کرمانی اما در نقد ادیان و ستایش فرهنگ باستانی ایران، قلمی تیزتر و آمیخته با احساسات داشت. بسیاری او را بسط دهنده و کامل‌کننده‌ی اندیشه‌‌‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده‌‌‌ می‌‌‌دانند. میرزا فتحعلی آخوندزاده اولین نمایشنامه‌نویس ایرانی است. او آزادی‌خواه و ناسیونالیستی آذربایجانی بود که بسیاری از روشنفکران و اندیشمندان مشروطه، حداقل در مسائل و سرفصل‌‌‌های ملی‌گرایانه، ایده‌‌‌های خود را وام‌‌‌دار و دنباله‌روی راهی دانسته‌‌‌اند که میرزا فتحعلی آخوندزاده‌‌‌ بنیان نهاده است.

او که نمایش‌نویسی چیره‌دست بود، تقریبا در تمامی آثارش چه دراماتیک، چه تراژدی و حتی طنز، پیامی ارزشمند را به مخاطب منتقل می‌‌‌کند. آرا، مقالات و نمایشنامه‌‌‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده‌ ، سراسر حمایت و ابراز نظراتی میهن‌پرستانه، ملی‌گرایانه و بر پایه‌‌‌ی اصل آزادی گونه‌‌‌ی بشر، فارغ از جنسیت و مذهب است. میرزا فتحعلی آخوندزاده بدون شک از پیشگامان ترقی‌خواهی و بنیان‌‌‌های فکری مشروطه است. آرا و اندیشه‌‌‌هایی که در ایده‌‌‌ها و بیانات شخصیت‌‌‌های اثرگذاری در مشروطه همچون میرزا ملکم خان، میرزا آقا تبریزی و به‌ویژه میرزا آقاخان کرمانی به‌وضوح مشهود است.

میرزا فتحعلی آخوندزاده را بی‌هیچ شکی می‌‌‌بایست طرفدار پایمرد مدرنیته نامید. حتی در نقدهایی که به برخی از عملکردها و نظرات وی وجود دارد نیز، به‌خوبی رد پای تلاش خستگی‌ناپذیر او برای آشنایی ایرانیان با مدرنیته و ورود مزایای آن به دیار ایران مشهود است. آرای وی نه‌تنها در حوزه‌‌‌ی مسائل سیاسی، بلکه در بسیاری از سرفصل‌‌‌های اجتماعی و دینی هم پیشرو بوده است؛ که طبیعتا این موضوع مخالفان و دشمنان فراوانی نیز برای او ایجاد کرده بود.

لیست آثار و کتاب‌شناسی میرزا فتحعلی آخوندزاده :

مکتوبات کمال الدوله ( میرزا فتحعلی آخوندزاده ) ( به اهتمام علی‌اصغر حقدار )

مقالات ( میرزا فتحعلی آخوندزاده ) ( به کوشش باقر مؤمنی )

مقالات فلسفی ( میرزا فتحعلی آخوندزاده )

مکتوبات ( میرزا فتحعلی آخوندزاده )

ستارگان فریب خورده ( میرزا فتحعلی آخوندزاده )

تماشاخانه ؛ مشتمل بر سه تمثیل از ( میرزا فتحعلی آخوندزاده )

سرگذشت یک مرد خسیس

تمثیلات یا شش نمایش‌نامه کمدی ( ۱۲۲۱–۱۲۲۵ هجری خورشیدی ) ( ترجمه‌‌‌ی جعفر قرچه داغی ) شامل :

« حکایت ملا ابراهیم خلیل کیمیاگر »

« حکایت خرس قولدورباسان » یا « دزدافکن »

« حکایت موسیو ژوردان حکیم نباتات و مستعلی شاه مشهور به به جادوگر »

« حکایت وزیر خان لنکران » یا « سراب »

« حکایت مرد خسیس » یا « حاجی قره »

« حکایت وکلای مرافعه تبریز »

داستان « یوسف شاه سراج » یا « ستارگان فریب خورده »

میرزا فتحعلی آخوندزاده در تمامی نظریاتش مروج اصول مشروطه و حاکمیت قانون بوده است.

فارغ از اشارات و آرمان‌‌‌هایی که در نمایشنامه‌‌‌هایش به‌صورت غیرمستقیم در آن‌ها ایده‌‌‌های خود را نشر می‌‌‌داد، میرزا فتحعلی آخوندزاده در انتقاد از قاجاریه لحنی کاملا صریح و مشخص داشت :

« شهریاران قاجار نمی‌دانند که سراسر سرزمین ذره‌ای عدالت نیست و همه‌اش به خاطر نبود قانون می‌باشد؛ و یک کتاب قانون در دست نیست و هر کس هر چیزی به عقلش می‌رسد انجام می‌دهد و هرچه می‌خواهد می‌کند. »

شاید بتوان گفت میرزا فتحعلی آخوندزاده اولین مدافع حقوق زنان نیز بوده است و از نوشته‌‌‌هایش برمی‌‌‌آید که وی بر آزادی زن، مساوات حقوق اجتماعی زنان با مردان و آزادی پوشش آن‌ها پایبند بوده است. میرزا فتحعلی آخوندزاده متولد ۱۱۹۱ خورشیدی در شهر نوخه که اکنون در بخش شمالی کشور آذربایجان کنونی قرار دارد، زاده شد. پدرش کدخدای روستای خامنه و از مهاجرین به نوخه بود. میرزا فتحعلی آخوندزاده در سن ۶۶ سالگی در تفلیس درگذشت و مقبره و تندیس یادمان او در باغ گیاه‌‌‌شناسی تفلیس است.

میرزا آقاخان کرمانی متولد ۱۲۳۲ قمری و از روشنفکران مشروطه است که به‌شدت مورد غضب قاجاریان بود. غضبی که نهایتا منجر به قتل و سربریدن فجیع او شد. میرزا عبدالحسین که بعدها به میرزا آقاخان کرمانی معروف شد، فرزند میرزا عبدالرحیم مشیزی از خان‌‌‌های اهل حق کرمان بود. مادر وی نیز نوه‌‌‌ی شیخ صوفی، مظفر علی شاه کرمانی و از هواداران مشتاق علی شاه بود. ریشه‌‌‌ی زرتشتی خانواده‌‌‌ی وی، یکی از دلایل علاقه‌‌‌ی او به ملی‌گرایی و به‌ویژه دین باستانی ایران شناخته شده است. او که بعدها اعتقاد قلبی به آیین ازلی یافت، فعالیت‌‌‌هایی مشترک با چهره‌‌‌های سرشناس مشروطه همچون هادی دولت آبادی، ملک المتکلمین و سید جمال الدین واعظ اصفهانی داشت. از احوالاتی که از وی به‌جای مانده است، می‌‌‌توان دریافت که اندیشه‌‌‌های او در پایان عمر، گرایشی خدا ناباورانه و ماتریالیستی داشته است. احمد کسروی دراین‌باره می‌‌‌گوید :

« نخست در ایران همچون دیگران شیعی می بوده اند، سپس در آنجا ازلی گردیده اند و دختران صبح ازل را به زنی گرفته اند، سپس به یکبار بی دین گردیده آشکاره طبیعی گری نموده اند، و در پایان کار به سید جمال الدین اسدآبادی پیوسته و باز به مسلمانی گراییده و به همدستی او به اتحاد اسلام کوشیده اند. »

آثار او عبارتند از :

مقالات در نشریه اختر چاپ استانبول

رضوان

جنگ هفتاد و دو ملت

انشاءالله و ماشاءالله

نامه باستان یا سالارنامه

آیین سخنوری یا نامه سخن

آئینه سکندری یا تاریخ باستان

سه مکتوب

رساله صد خطابه

تکوین و تشریع

هشت بهشت

سرانجام میرزا آقاخان کرمانی به بهانه‌‌‌های مختلفی همچون ازلی بودن، ارتباط با سید جمال الدین اسدآبادی و مشارکت در قتل ناصرالدین شاه توسط میرزا رضا کرمانی در سرزمین عثمانی آن زمان و در ترابزون محبوس گردید. سپس به درخواست شاه قاجار و پس از کشته شدن ناصرالدین شاه به دولت ایران تحویل داده‌شده و در باغی در شمال تبریز به طرز بی‌‌‌رحمانه‌‌‌ای در پای بوته نسترن کاخ، سربریده شد. سر وی با کاه پر شد و به‌عنوان هدیه برای مظفرالدین شاه فرستاده شد.

ز کشتن نترسم که آزاده‌‌‌ام

ز مادر، همی مرگ را زاده‌‌‌ام (میرزا آقاخان کرمانی)

در وبگاه کتابفروشی کاواک می‌توانید کتاب تاریخ مشروطه ایران را با قیمت ۷۵,۰۰۰ تومان خریداری کنید. ضمنا اگر علاقه‌مند به کتاب‌های تاریخ مشروطه هستید، می‌توانید به‌وسیله‌ی ابزار کاربردی ما در وبگاه کاواک، هر کتابی را که دوست دارید به‌گونه‌ای متفاوت بیابید. کاواک گراف نه‌تنها ابزاری است جذاب برای یافتن کتاب موردعلاقه‌تان، بلکه دنیایی از کتاب‌های مشابه را هم به شما پیشنهاد می‌کند.

هانی آی

ما یک زوج زندگی و کار هستیم که هرکدام توانایی‌ها داریم. ما تحصیل‌کرده‌ی هنرهای تجسمی و IT هستیم و تقریبا ۱۳ ساله در محیط اینترنت فعالیت‌های مختلفی در زمینه طراحی گرافیک، تولید محتوا و تبلیغات داریم. « هانی آی » نامی است که برای برند خودمان انتخاب کردیم و از طریق این برند تلاش می‌کنیم محتوایی ارزشمند ازنظر نوشتاری و بصری، به محیط وب فارسی ارائه بدیم. فریلنسر بودن، رنگ زرد، گل و گیاه، کتاب و فیلم و موسیقی را دوست داریم. در حال حاضر با چندین مجموعه‌ی دوست‌داشتنی ایرانی در پروژه‌هایی که دوست داریم و از پس انجامش برمی‌آییم، همکاری می‌کنیم.
برچسب‌ها
نمایش بیشتر

میترا جلالی

طراح سایت و کارشناس سئو، علاقه‌مند به ادبیات،هنر و تکنولوژی...

نوشته‌های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شش − 2 =

همچنین ببینید

بستن
بستن