شخصیت‌های مشروطهویژه‌نامه‌های کاواک
موضوعات داغ

میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل

نقش جهانگیرخان صوراسرافیل در انقلاب مشروطه

در این مقاله‌ی کوتاه قصد داریم به‌ رسم و نام پرونده‌ی نوروزی وبگاه کاواک «چهره‌های مشروطه» به معرفی اولین چهره از این پرونده یعنی جناب «جهانگیرخان صوراسرافیل» و تأثیرات وی بر انقلاب مشروطه بپردازیم.

انقلاب مشروطه ایران همچون دوره‌های گوناگونی که تجربه کرده است، برای به ثمر رسیدن نیز از اقشار، احزاب، اقوام و ادیان گوناگون، حمایت گرفته است. به جرات می‌توان گفت، فرآیند انقلاب مشروطه به‌جز جرقه‌های نخستین آن، که ریشه‌هایی با جهت‌گیری مشخص و یک‌سویه داشت، در تمامی فراز و نشیب‌هایش هماهنگ‌ترین حرکت ملی سده‌های اخیر ایران بوده است. اجماعی فراگیر بر مبنای حاکمیت قانون و مشروط بودن نفوذ و اقتدار هر شخص و مقامی، به قانون اساسی.

در بطن انقلاب مشروطه از آغاز، تجار، روشنفکران، نویسندگان، شاعران و مبارزان مرد و زن از هر قوم، توده و طبقه‌ای حضور داشتند. در میان روزنامه‌نگاران و متفکرین مشروطه اما هرگز نمی‌توان از نام جهانگیرخان شیرازی گذشت. شخصی که به‌قدری با روزنامه‌اش عجین گردید که همنام آن شد. روزنامه‌ی صوراسرافیل چنان اثرگذار بود که نام جهانگیرخان را در لیست هشت‌نفره‌ی تبعیدیان موردنظر محمدعلی شاه، جهت مصالحه با مشروطه‌چیان، قرارداد. پیشنهادی که رد آن توسط مجلس ملی وقت، بهانه‌ای شد برای به توپ بستن آن و شروع کودتا و استبداد صغیر.

روزنامه صوراسرافیل 

جهانگیرخان صوراسرافیل، روزنامه‌ای در آن سال‌ها به دست مردم می‌داد که نسخ آن تا ۲۴۰۰۰ عدد نیز تکثیر می‌شد. روزنامه‌ی صوراسرافیل را محبوب‌ترین و فراگیرترین روزنامه‌ی عصر مشروطه می‌دانند و نقش آن در بیداری اقشار و طبقات مختلف اجتماعی، بی‌بدیل بوده است. سنت روزنامه‌فروشی کودکان به سبب محبوبیت صوراسرافیل برای اولین بار به وجود آمد.

 جهانگیر پسر آقا رجب‌علی و زاده‌ی ۱۲۹۲ هجری قمری در شیراز است. پس از دست دادن پدر در سن ۵ سالگی، تحت سرپرستی عمه خود، در شیراز و تهران به تحصیل پرداخت. وی برای بار دوم و این‌بار جهت تحصیل در دارالفنون، به تهران آمد. جهانگیرخان صوراسرافیل در نوجوانی به تحصیل ادبیات، منطق و ریاضی پرداخت و در دارالفنون، علوم و فنون جدید را فراگرفت؛  اما حضور او در دارالفنون، هم‌زمان با آغاز مشروطه شد و همین سرنوشت جهانگیرخان را برای همیشه تغییر داد.

میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل خیلی زود به مؤثرترین انجمن‌ها و تشکل‌های انقلاب مشروطه، همچون انجمن باغ میکده و مجامع ایرانیان راه یافت. تقریباً همه‌ی مورخین معتقدند که انجمن باغ میکده اولین گردهمایی رسمی و آغازگر جنبش مشروطه، به‌صورت عملی بوده است.

سرگذشت جهانگیرخان صوراسرافیل هم همچون بسیاری دیگر از آزادی‌خواهان و مبارزان حقیقی مشروطه، خوش نبود. پس از به توپ بستن مجلس ملی به دستور محمدشاه که در آن روزگار در باغ شاه حضور داشت، مقاومت مجلس شکست. جهانگیرخان صوراسرافیل در میان دستگیرشدگان بود. او در دوم تیرماه سال ۱۳۲۶ قمری به‌همراه ملک المتکلمین و قاضی ارداقی در باغ شاه و پس از شکنجه در برابر چشمان محمدعلی شاه به قتل رسیدند. اتفاقی که شاید سر نوشتار روزنامه‌ی صوراسرافیل را به‌یاد ما بیاورد:

«از تهدید و هلاکت بیم و خوفی نداریم و به زندگی بدون حریت و مساوات و شرف وقعی نمی‌گذاریم… تملق از کسی نمی‌گوییم و به رشوه گول نمی‌خوریم و اغراض نفسانی به کار نمی‌بریم، بد را بد و خوب را خوب می‌نویسیم.»

حتماً جهانگیرخان صوراسرافیل هم همچون بسیاری از روشنفکران پایمرد ایران‌زمین منفور حاکمیت، متحجرین و حتی انقلابیون هم‌عصر خویش بود. صوراسرافیل به سبب قلم تند و رک، دشمنان بسیاری حتی در میان انقلابیون داشت. مقالات روشنگر او به حدی برخی متحجرین را برآشفت که تا صدور حکم واجب‌القتلی وی نیز پیش‌رفتند.

او در فعالیت‌های آزادی‌خواهانه‌اش، با انجمن‌های آذربایجان و سوسیال‌دموکرات‌ها به رهبری حیدر عمواوغلی همکاری جدی داشت. جهانگیرخان صوراسرافیل بعدها یکی از اصلی‌ترین اعضای «کمیته انقلاب ملی» بود؛ اما یار او در صوراسرافیل، دهخدای بزرگ بود. دهخدا شعر معروفش (یاد آر ز شمعِ مرده! یاد آر) را در وصف وی سروده است:

ای مرغِ سحر! چو این شبِ تار

بگذاشت ز سر، سیاه‌کاری،

وز نفحه‌ی روح‌بخشِ اسحار

رفت از سرِ خفتگان، خماری،

بگشود گره ز زلفِ زر تار

محبوبه‌ی نیلگونْ عماری،

یزدان به کمال شد پدیدار

و اهریمنِ زشت‌خو حصاری،

یاد آر ز شمعِ مرده! یاد آر!

گویند که جهانگیرخان صوراسرافیل را در ابتدا با طناب خفه کرده و در حین شکنجه، با چاقو به قتل رساندند. آرامگاه او و ملک المتکلمین را خانه‌ای در حوالی محل فعلی بیمارستان لقمان تهران می‌دانند. جایی که اجساد آن‌ها را شبانه دفن کردند. آرامگاهی که این روزها، باغی است ویران که در سکوت در حال معامله شدن و یا در تهدید تخریب است.

آخرین مقاله‌ی میرزا جهانگیرخان در صوراسرافیل چنین است:

… ما هم از این جانبازی و فداکاری عاری نداریم و هیچ‌وقت نمی‌گوییم که چرا ما مغلوب مستبدین و بی‌دین‌ها شدیم زیرا که برادران آذربایجانی و گیلانی و فارسی و اصفهانی ما در راه‌اند و عن‌قریب خواهند رسید. ما می‌خواهیم با بدن‌های خود، زیر سم اسب‌های آن‌ها را نرم و مفروش کرده و زمین طهران را برای تشریفات مقدم این مهمان‌های تازه‌رسیده، از خون گلوی خود زینت دهیم و به آن برادرهای مهربان بگوییم و افتخار کنیم که ماییم پیش صف‌های شهدای راه آزادی…

در وبگاه کتابفروشی کاواک می‌توانید کتاب تاریخ مشروطه ایران را با ۷۵۰۰۰ تومان خریداری کنید. ضمناً اگر علاقه‌مند به کتاب‌های تاریخ مشروطه هستید، می‌توانید به‌وسیله‌ی ابزار کاربردی ما در وبگاه کاواک، هر کتابی را که دوست دارید به‌گونه‌ای متفاوت بیابید. کاواک گراف نه‌تنها ابزاری است جذاب برای یافتن کتاب موردعلاقه‌تان، بلکه دنیایی از کتاب‌های مشابه را هم به شما پیشنهاد می‌کند.

خرید آنلاین کتاب از وبگاه کاواک

هانی آی

ما یک زوج زندگی و کار هستیم که هرکدام توانایی‌ها داریم. ما تحصیل‌کرده‌ی هنرهای تجسمی و IT هستیم و تقریبا ۱۳ ساله در محیط اینترنت فعالیت‌های مختلفی در زمینه طراحی گرافیک، تولید محتوا و تبلیغات داریم. « هانی آی » نامی است که برای برند خودمان انتخاب کردیم و از طریق این برند تلاش می‌کنیم محتوایی ارزشمند ازنظر نوشتاری و بصری، به محیط وب فارسی ارائه بدیم. فریلنسر بودن، رنگ زرد، گل و گیاه، کتاب و فیلم و موسیقی را دوست داریم. در حال حاضر با چندین مجموعه‌ی دوست‌داشتنی ایرانی در پروژه‌هایی که دوست داریم و از پس انجامش برمی‌آییم، همکاری می‌کنیم.
برچسب‌ها
نمایش بیشتر

میترا جلالی

طراح سایت و کارشناس سئو، علاقه‌مند به ادبیات،هنر و تکنولوژی...

نوشته‌های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ده − هفت =

بستن