شخصیت‌های مشروطهویژه‌نامه‌های کاواک
موضوعات داغ

محمدولی خان تنکابنی

نقش محمدولی خان تنکابنی در انقلاب مشروطه

محمدولی خلعتبری را بانام محمدولی تنکابنی می‌شناسند. او از سیاست‌مداران و جنگ‌آوران نامدار دوران مشروطه بود که رهبری قیام گیلان و شمال ایران را بر عهده داشت. در هنگام فتح تهران، مجاهدین گیلان را محمدولی تنکابنی رهبری می‌کرد. ورود لشکریان وی و سردار اسعد بختیاری به تهران، منجر به فتح این شهر و پایان دورانی انجامید که به آن استبداد صغیر می‌گویند. پس از فتح تهران، محمدولی تنکابنی را سپه دار اعظم نامیدند.

محمدولی خان تنکابنی از خاندانی بود که سال‌ها حاکمیت بخش‌هایی از شمال کشور را از گیلان تا گرگان، در دست داشتند. محمدولی هم در طول حیات خود از حاکمیت گیلان تا مالکیت گمرک شمال و انحصار شبکه‌ی تلگراف را در اختیار داشت. خاندان محمدولی از جد بزرگشان تا خود او، سال‌ها متحدان و یاران شاهان مختلف قاجار بودند. محمدولی تنکابنی تا قبل از قائله‌ی تبریز، در هنگام استبداد صغیر نیز مهره‌ای ارزشمند برای محمدعلی شاه مستبد بود.

بسیاری از مورخین ازجمله نوه‌ی وی، اعتقاددارند که محمدولی تنکابنی هوش سیاسی فوق‌العاده‌ای داشته است و همین نکته، علت اصلی تغییر موضع وی را تشریح می‌کند. محمدولی پس از سه ماه محاصره‌ی تبریز و عدم موفقیت در شکستن مقاومت مردم تبریز، از طرف شاه به تهران احضار می‌شود؛ اما او برخلاف میل شاه به تنکابن بازمی‌گردد و این موضوع اولین جرقه‌های پیوستن وی به مشروطه خواهان را سبب می‌شود. شک و شبهات بسیاری در انگیزه‌های حقیقی وی برای پیوستن به جبهه‌ی مشروطه خواهان وجود دارد. این دلایل هر چه که باشد، اما بدون شک یک نتیجه داشته است.

پیوستن او به انقلابیون با آن نام و آوازه و همچنین قابلیت‌های نظامی، یکی از اصلی‌ترین دلایل فتح تهران و نهایتا انقراض قاجاریه بوده است. محمدولی تنکابنی در آن زمان حاکم گیلان و یکی از بزرگ‌ترین ملاکان ایران و صاحب سپاه و قدرت نظامی ویژه‌ای بود. هوشمندی انقلابیون در جذب محمدولی خان تنکابنی و تغییر موضع به‌وقت وی، نه‌تنها منجر به تضعیف موقعیت شدید محمدعلی شاه در شمال کشور شد، بلکه پل ارتباطی ایران با ارتش مزدور روس‌ها را هم دچار اختلال کرد. اهمیت مهره‌ای همچون وی، برای دربار روبه‌زوال قاجاری به حدی بود که محمدعلی شاه پس از کسب اطمینان از پیوستن محمدولی خان به مشروطه‌چیان، پیامی به این شرح برای وی تلگراف کرد :

« محمدولی! محض فوق نمک‌به‌حرامی تو به دولت، تو را از شئونات دولتی خارج و املاک تو را خالصه نمودیم. »

محمدولی نیز در جواب این‌گونه نوشت :

« باغ شاه! الحمدالله از این ننگ خارج شدم و در املاک من هم هیچ‌کس قدرت دخالت نخواهد داشت. »

لحنی پر کنایه که اشاره به گوشه‌نشینی محمدعلی شاه در باغ شاه داشت.

در جریان‌های پس از مشروطه و جناح‌بندی‌های تازه‌ی سیاسی که پس از انقلاب مشروطه امکان ابراز یافته بود، محمدولی در کنار برخی دیگر از خان‌ها و فئودال‌های بزرگ قاجاری همچون میرزاعلی محمد دولت آبادی، صدرالعلما و مرتضی قلی خان نائینی به رهبری فکری سید محمد طباطبایی و آیت‌الله بهبهانی، حزب دست راستی اعتدال را تشکیل دادند. در جناح مقابل نیز چهره‌های رادیکال‌تر مشروطه همچون سید محمدرضا مساوات، شیخ محمد خیابانی و حیدر عمواوغلی حزب دموکرات‌ها را رهبری می‌کردند.

او در این سال‌ها چندین بار مقام وزارت را تجربه کرد اما به‌رسم سایر دولت‌های برگرفته از انقلاب مشروطه، دولتش دوام زیادی نیاورد. جالب است بدانید محمدولی تنکابنی ازجمله افرادی بود که هرگز به جنبش جنگل اعتماد نداشت و در طول دورانی که قدرت سیاسی و نظامی را در دست داشت، بارها در سرکوب این جنبش کوشید.

کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ به دست رضاخان، آغاز زوال یکی از قدرتمندترین مردان آن تاریخ ایران بود. محمدولی در ابتدا همچون بسیاری از خان‌ها قاجار، بازداشت شد و چیزی نزدیک به ۱۰۰ روز را در زندان سپری کرد. سپس تمام املاک او همچون دیگر خان‌ها به نفع دولت ضبط گردید. مکالمات محمدولی خان تنکابنی با رضاشاه جهت بازپس‌گیری املاکش تا اواخر عمر ادامه داشت اما هرگز به نتیجه نرسید.

محمدولی خان تنکابنی خسته از سال‌ها جنگ و تکاپو و با از دست دادن اعتبار و اموالش در شهریورماه ۱۳۰۵ خورشیدی و در روز دوشنبه حدود بعدازظهر، در خانه‌اش که در محله‌ی زرگنده‌ی تهران واقع شده بود به زندگی خود پایان داد. او در طول عمر پرفرازونشیب خود، سه بار وزیرمختاری را تجربه کرد و سال‌ها در کنار و سپس علیه قاجاریه جنگید. سرانجام خسته از این نبردهای بی‌پایان، آرامش را با شلیک گلوله‌ای به شقیقه‌اش، به خود هدیه داد. حتی پس از او، تنکابن هم به شهسوار تغییر نام داد.

می‌گویند محمدولی خان تنکابنی در پایان عمر بسیار پرخاشگر و کم‌حوصله بوده است. خشمی که حتی او نیز دیگر تاب مقابله با آن را نداشت. گویی در سال‌های آخر عمر احساس می‌کرد عمری را فدای نمک‌نشناسان کرده است. وصیت‌نامه‌ی وی به‌خوبی تصویرگر روحیات و احساسات محمدولی در روزهای پایانی عمرش است.

بخشی از وصیت‌نامه‌ی سپه دار تنکابنی که در سن حدود هشتادسالگی نوشته است، بدین شرح است :

« … فی الحقیقه خیلی مایل هستم که یک خواب خوش بیدار نشدنی را حالا سیر کنم که دیگر ملاقات ایران و ایرانی در میان نباشد. به‌هرحال شما اهالی ولایت من، کس و کار، پسر، برادر قدر مرا و زحمات مرا ندانستید و تا زنده بودم شکر نعمت الهی را به‌جا نیاوردید. همیشه زحمت مرا طالب و مایه کسور همه زندگی من شدید. برعکس از جانب الله به من لطف الهی می‌رسید و شامل شد و همه قسم زندگی برایم موجود ولی بیشتر گله و شکایت را از دست اولاد نااهل دارم. بدانید بعد از من هیچ‌یک از شما روی راحت نخواهید دید و در زحمت و پریشانی و فلاکت و کسالت می‌افتید. »

کتاب مشروطه‌ ایرانی قابل تهیه از سایت کاواک می‌باشد. ضمنا اگر علاقه‌مند به کتاب‌های تاریخ مشروطه هستید، می‌توانید به‌وسیله‌ی ابزار کاربردی ما در وبگاه کاواک، هر کتابی را که دوست دارید به‌گونه‌ای متفاوت بیابید. کاواک گراف نه‌تنها ابزاری است جذاب برای یافتن کتاب موردعلاقه‌تان، بلکه دنیایی از کتاب‌های مشابه را هم به شما پیشنهاد می‌کند.

هانی آی

ما یک زوج زندگی و کار هستیم که هرکدام توانایی‌ها داریم. ما تحصیل‌کرده‌ی هنرهای تجسمی و IT هستیم و تقریبا ۱۳ ساله در محیط اینترنت فعالیت‌های مختلفی در زمینه طراحی گرافیک، تولید محتوا و تبلیغات داریم. « هانی آی » نامی است که برای برند خودمان انتخاب کردیم و از طریق این برند تلاش می‌کنیم محتوایی ارزشمند ازنظر نوشتاری و بصری، به محیط وب فارسی ارائه بدیم. فریلنسر بودن، رنگ زرد، گل و گیاه، کتاب و فیلم و موسیقی را دوست داریم. در حال حاضر با چندین مجموعه‌ی دوست‌داشتنی ایرانی در پروژه‌هایی که دوست داریم و از پس انجامش برمی‌آییم، همکاری می‌کنیم.
برچسب‌ها
نمایش بیشتر

میترا جلالی

طراح سایت و کارشناس سئو، علاقه‌مند به ادبیات،هنر و تکنولوژی...

نوشته‌های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفت + 3 =

همچنین ببینید

بستن
بستن