مطالب خواندنی
موضوعات داغ

جایزه‌ی نوبلی که پس زده شد

سارتر و نوبل

سارتر و نوبل

پنجاه سال پیش که ژان پل سارتر از پذیرفتن جایزه‌ی ادبیات نوبل شانه خالی کرد شهرتش لکه‌دار شد؛ اما تلاش ادبی او هنوز هم به‌جا است.

در زمانه‌ای که همه‌ی نویسندگان باید حتماً چند جایزه برده باشند و همه هم می‌دانند حتماً باید در چند جلسه عکس‌برداری بعدازآن شرکت کنند و کمتر نویسنده‌ای پیدا می‌شود تا به قول فرانسوی‌ها آن‌قدر مرد باشد که به داورها بگوید چه کنند و چه نکنند، یادآوری مراسم اهدای جایزه‌ی نوبل سال ۱۹۶۴ دل‌نشین خواهد بود؛ مراسمی که طی آن سارتر جایزه‌ی ادبیات را برگرداند.

سارتر آن زمان دلیل خود را این‌طور بیان کرد: من همیشه از پذیرفتن امتیازات رسمی خودداری کردم. نویسنده نباید اجازه دهد او را به یک مقام رسمی بدل کنند. این حرف من بر اساس ذهنیتی است که از کار نویسنده دارم. اگر نویسنده جهت‌گیری سیاسی، اجتماعی و یا ادبی داشته باشد نباید جز از ابزار کار خود که همان سخن مکتوب است از چیز دیگری بهره بگیرد.

در طول زندگی سارتر، مسئله‌ی درون‌مایه و مقصود ادبیات همیشه او را متأثر ساخته است. او در «ادبیات چیست؟» دیدگاه سنتی نسبت به ادبیات که آن را جایگزین باورهای مذهبی منسوخ‌ شده می‌داند کنار زد تا به نفع این دیدگاه که ادبیات باید کاربردی اجتماعی داشته باشد کاری کرده باشد. سارتر در شرح خاطرات خود که در همان سال رد کردن نوبل منتشر شد ناامیدی‌اش را نسبت به آن دیدگاه سنتی بیان می‌دارد و می‌گوید: «برای سال‌ها قلمم را به‌منزله‌ی شمشیر دیدم. حال می‌فهمم که تا چه حد ضعیف هستیم.» آدن می‌گفت شعر و غزل کاری را از پیش نمی‌برد و سارتر می‌گفت: ادبیات وابسته به سیاست هم چندان بهتر عمل نمی‌کند.

سارتر اظهار داشت که اگر این جایزه را در زمان امپراتوری فرانسه در الجزیره که به‌شدت هم با آن مخالف بود به او می‌دادند، ممکن بود آن را بپذیرد؛ چراکه آن زمان این جایزه می‌توانست به‌جای اینکه سارتر را تیتر اول خبرها کند، به فروکش کردن جنجال‌ها کمک کند. حقیقتاً احترام نگذاشتن به دیدگاه او دشوار است.

اما داستان عجیب‌تر از این حرف‌هاست. سارتر مدتی پیش از آن در روزنامه‌ای دراین‌باره که او را برای اهدای جایزه در نظر گرفته‌اند مطالعه کرده بود و همان زمان نامه‌ای به آکادمی سویدن با این مضمون که او این امتیاز را نمی‌خواهد نوشته بود. با این‌ وجود جایزه به او تعلق گرفت. سارتر دراین‌باره بیان کرد: من آن زمان نمی‌دانستم که جایزه را بدون مشورت با نویسنده اهدا می‌کنند و زمانی که تصمیمشان را گرفتند دیگر نمی‌توانند تغییری در آن ایجاد کنند.

آیا سارتر پشیمان شد؟

موضع پای بند به اصول او برایش به قیمت ۲۱۰۰۰ پوند تمام شد. اگر ساتر مبلغ جایزه را که در بیانیه‌اش هم آن را ذکر کرده بود، می‌پذیرفت می‌توانست آن را به کمیسیون آپارتاید لندن که آن زمان شدیداً هم به کمک نیاز داشتند ببخشد. تمام این‌ها آدم را به فکر می‌اندازد که پاتریک مودیانو، پانزدهمین نویسنده‌ی فرانسوی برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات و همکار و هم‌وطن سارتر، با پول جایزه چه کرد.

 آکادمی سویدن سارتر را به جهت تأثیر بسیار زیادی که بر عصر ما داشت انتخاب کرد؛ اما آیا هنوز هم همین‌طور است؟ اگرچه طرفداران و پیروان مکتب او در می ۱۹۶۸ در پاریس او را مهم جلوه دادند اما حتی آن زمان هم شهرت او به‌عنوان یک فیلسوف درخطر بود. نظریات اگزیستانسیالیست سارتر با ظهور ساخت‌گرایی دیگر درخشش سابق را نداشت.

تعهد دائم العمر سارتر به سوسیالیسم و ضدیت او با فاشیسم و امپریالیسم هنوز هم طنین‌انداز است. در رمان غثیان، می‌خوانیم که قهرمان داستان، آنتونی در گالری هنری در بوویل، به تصاویر افتخارات محلی مملو از خودشیفتگی نگاه می‌کند و می‌توانیم خشم او نسبت به ازخودراضی بودن موضوعاتشان را مصداقی از تصاویر قدرت‌های امروزی بدانیم و انزجار او را نسبت به این موضوع که چنین انسان‌هایی از حقیقت دنیا هیچ نمی‌دانند تجربه کنیم.

در داستان کوتاه صمیمیت (intimacy) با شخصیتی مواجه می‌شویم که مانند بعضی از ما آزادی را مسئولیتی خطیر و نگران‌کننده می‌بیند و دست به هر کاری میزند تا دیگران به‌جایش تصمیم بگیرند. بامطالعه‌ی داستان و مطالعه‌ی تمایزی که سارتر میان بودن در خود، بودن برای خود و بودن برای دیگری قائل می‌شود، به نحوی تشویق می‌شویم تا بیندیشیم که انسان بودن چه خنده‌دار و درعین‌حال چه غم‌انگیز است. انسان بودن به این معناست که ما مایلیم به‌طور کامل بر سرنوشتمان تسلط داشته باشیم و هویتی مستقل داشته باشیم و درعین‌حال میدانیم که این آرزو عبث و پوچ است.

دردسرهای وجودی‌مان، سرنوشت پوچمان و مسئولیت‌های اخلاقی و سیاسی‌مان که سارتر با استادی آن‌ها را مشخص کرده هیچ‌کدام از بین نرفته‌اند؛ در عوض، ما راه آسان نادیده گرفتنشان را برگزیدیم. جای شگفتی نیست. از دید سارتر، سرباززدن از آن‌چه هر انسانی در آرزویش است دقیقاً همان کاری است که هر انسانی انجام می‌دهد.کمیسیون اهدای جایزه‌ی نوبل در برگزیدن سارتر اشتباهی مرتکب نشدند. او متفکر، نویسنده فیلسوفی بزرگ بود؛ اما شاید بهتر می‌بود اگر پیش از اعلام جایزه با او مشورت می‌کردند.

جهت خرید آنلاین کتاب‌های سارتر می‌توانید به سایت کتابفروشی کاواک مراجعه نمایید.

برچسب‌ها
نمایش بیشتر

میترا جلالی

طراح سایت و کارشناس سئو، علاقه‌مند به ادبیات،هنر و تکنولوژی...

نوشته‌های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 + یازده =

بستن