شخصیت امروز
موضوعات داغ

ایمانوئل کانت

آغازگر فلسفه‌ی اخلال

ایمانوئل کانت

ایمانوئل کانت سال ۱۷۲۴ میلادی در کونیگسبرگ، مرکز پروس شرقی، در خانواده‌ای متوسط و مسیحی از مذهب متقدسان لوتری متولد شد. ایمانوئل کانت چهره‌ی محوری در فلسفه‌ی جدید است. وی تجربه‌گرایی و عقل‌گرایی ابتدایی مدرن را در هم آمیخت و تا به امروز تأثیر مهم وی در مابعدالطبیعه، معرفت‌شناسی، اخلاق، فلسفه سیاسی، زیبایی‌شناسی و دیگر حوزه‌ها ادامه دارد. ایده بنیادین «فلسفه نقدی» کانت به‌ویژه در نقدهای سه‌گانه وی «نقد عقل محض»، «نقد عقل عملی» و «نقد قوه حکم»، «خود آیینی انسان» است. وی استدلال می‌کند که درک انسان، منشأ قوانین عمومی طبیعت است که تشکیل دهنده‌ی همه تجربه ماست؛ و عقل انسان است که قانون اخلاقی را به ما می‌دهد که این قانون، مبنای ما برای باور به خدا، آزادی و جاودانگی است؛ بنابراین شناخت علمی، اخلاق و باور دینی متقابلاً سازگار و مورد اطمینان‌اند زیرا همه آن‌ها متکی به بنیان یکسان «خود آیینی» انسان‌اند که به علاوه، انسان بر اساس جهان‌نگری غایت‌شناسانه حکم تأملی، غایت نهایی طبیعت است. او هم‌چنین یکی از فیلسوفان کلیدی روشنگری است و فلسفه‌ی وی از اندیشه‌های مسلط بر نیمه‌ی نخست سده‌ی نوزدهم است.

نیاکان ایمانوئل کانت، آلمانی‌نژاد و خانواده پدرش اهل تیلزیت بودند. پدرش، یوهان گئورک کانت، سراج یا چرم‌کار معمولی با درآمدی ناچیز و مادرش، آنا رگینا رویتر، عضوی از همان صنف بود. کشیش خانواده کانت، فرانتس آلبرت شولتس، مدیر مدرسه فریدریش نیز بود. وی با پی بردن به نشانه‌های هوش استثنایی در دومین پسر خانواده معمولی کانت، برایش یک فرصت آموزشی را برنامه‌ریزی کرد که برای بچه‌های طبقه اجتماعی والدینش نادر بود. کانت در این مدرسه، زبان لاتین و موضوع‌های دیگر را به قدر کفایت آموخت تا اینکه در ۱۶ سالگی وارد دانشگاه شد.

ایمانوئل کانت در دانشگاه کونیگسبرگ به تحصیل فلسفه و ریاضیات پرداخت و پس از دانشگاه چند سالی تدریس خصوصی می‌کرد. در سی‌ویک‌سالگی، در دانشگاه، مدرّس بدون حقوق رسمی شد؛ یعنی حقوق وی، به شهریه‌ای وابسته بود که شاگردان می‌پرداختند و گاهی مجبور می‌شد بخشی از کتاب‌هایش را برای جبران کسری عواید بفروشد. پانزده سال در این شغل حقیر باقی ماند و در این مدت دو بار تقاضای استادی کرد و هر دو دفعه رد شد. سرانجام در سال ۱۷۷۰ به مقام استادی منطق و فلسفه‌ی مابعدالطبیعه در دانشگاه کونیگسبرگ نائل شد.

تنها تزیین خانه‌اش پرتره‌ای از روسو بود. ایمانوئل کانت به‌طور منظم، ساعت ۵ صبح از خواب برمی‌خاست. صبحانه‌اش فنجانی چای و یک پیپ تنباکو بود. سپس برای درس گفتارهایش آماده می‌شد که ۵ یا ۶ روز در هفته برگزار می‌شد و آغازشان ساعت ۷ یا ۸ صبح (با توجه به تغییر ساعت فصلی) بود. سپس تا زمان ناهار به مطالعه و نوشتن ادامه می‌داد. با رفتن مهمانانش غالباً بر صندلی راحتی در اتاق نشیمن چرتی می‌زد. در ساعت ۵ بعدازظهر، پیاده‌روی‌اش آغاز می‌شد که زمان آن بنا به قصه مشهور، چنان دقیق بود که زنان خانه‌دار کونیگسبرگ می‌توانستند ساعت‌هایشان را با لحظه‌ای که پروفسور کانت پشت پنجره‌هایشان قدم می‌زد تنظیم کنند. شب‌های کانت غالباً با معاشرت در خانه دوستان می‌گذشت.

آثار نخستین

همه آثار منتشر شده ایمانوئل کانت قبل از ۳۰ سالگی، در باب علوم طبیعی بودند؛ درباره‌ی موضوع‌هایی در فیزیک لایبنیتسی، اخترشناسی، زمین‌شناسی، شیمی. وی بنیان‌گذار رشته «جغرافیای طبیعی» (امروزه «علوم زمین») شناخته می‌شود. کارهای وی در این زمینه به «تاریخ طبیعی عمومی و نظریه آسمان‌ها» منتهی شد. در این مقاله وی برای نخستین بار فرضیه سحابی‌ها را درباره‌ی منشأ منظومه شمسی مطرح کرد؛ ولی ناتوانی مالی برای انتشارش، سبب پنهان ماندن آن شد و عملاً برای سال‌ها ناشناخته ماند تا اینکه لاپلاس اساساً همان فرضیه را با تفصیل ریاضی بیشتری مطرح کرد.

ایمانوئل کانت همچنین در سال ۱۷۵۵ درگیر تأملات نقادانه فلسفی درباره‌ی بنیادهای شناخت و اصول اولیه مابعدالطبیعه ولفی در رساله‌ای لاتینی شد: شرحی جدید درباره‌ی اصول اولیه شناخت مابعدالطبیعی. اولین بیان درباره‌ی برخی از اندیشه‌های خاص کانت پیرامون موضوع‌هایی مثل علیت و تعامل ذهن-بدن و استدلال‌های مابعدالطبیعه سنتی برای وجود خدا، رد این رساله یافت می‌شود.

مخاطبان فلسفی گسترده‌تر در ۱۷۶۲ جذب آثار کانت شدند؛ هنگامی‌که مقاله وی با عنوان «در باب تمایز اصول الهیات طبیعی و اخلاق»، جایزه دوم را در یک مسابقه برد و به همراه مقاله برنده در ۱۷۶۴ منتشر شد و تمجیدهای درخور توجهی را از موزس مندلسزون که جایزه اول را برده بود، دریافت کرد.

آثار بنیادین

پس از انتشار مقاله معروف خود با عنوان «درباره‌ی صور و اصول جهان محسوس و معقول» که در سال ۱۷۷۰ منتشرشده، بیش از ده سال نوشته‌ی مهمی درزمینه‌ی فلسفه منتشر نکرد.

در سال ۱۷۸۱، چاپ نخست نقد عقل محض منتشر شد و استقبال اولیه از این کتاب سخت برای کانت ناامیدکننده بود. مندلسون اعلام کرد که قادر به تعقیب استدلال‌های کانت نیست و «ناتوانی عصبی» او را از هرگونه «کار سنگین» بازمی‌دارد؛ ولی تنها چند سال بعد اهمیت نقد عقل محض آشکار و تصدیق شد.

کانت و زرتشت

ایمانوئل کانت در سال‌های پایانی عمر به اندیشه‌های زرتشت (پیامبر ایرانی) علاقه‌مند شد. او نام زرتشت را در عنوان‌های دو اثر خود در ۱۸۰۲ آورده است

زرتشت با چکیده‌ی فلسفه‌ی او تحت یک اصل.

زرتشت: خِرَد فیزیکی همراه با خِرد اخلاقی-عملی او در یک آمیختگیِ برون‌گرایانه.

فلسفه‌ی کانت

ایمانوئل کانت در فلسفه‌ی خود در پی پاسخگویی به سه پرسش اساسی است: نخست این‌که چه چیز را می‌توان دانست (نقد عقل محض)؟ دوم این‌که چه باید کرد (نقد عقل عملی)؟ و سوم این‌که چه امید و انتظاری می‌توان داشت؟

انتقادات

هگل از ایمانوئل کانت به خاطر تفکر انتزاعی و تلاش در جهت شناخت پیش از شناخت یافتن انتقاد می‌کند و این کار را مثل خودداری از تن به آب زدن پیش از شنا آموختن می‌داند. پس از کانت، هگل مدعی شد که خواسته نهایی دوران مدرن، این است که تفکر، تمام دانش‌ها و ارزش‌هایش را آزادانه و به نحو خودمختار از عقل استخراج کند. علاوه بر این نباید هیچ پیش‌فرض غیر مستندی را درباره‌ی خودش بپذیرد. به‌هرحال جستجوی هگل برای یافتن یک علم منطق برون پیش‌فرض، منجر به این شد که نسبت به‌کفایت سازمان‌بندی مقولات کانتی برای تفکر شک کند. ازآنجاکه اندیشیدن به هستی اندیشیدن به شدن است مقولات تفکر هگلی با نظمی، ترادفی مرتب شده است. منظور کیفیت، کمیت، ویژگی، ماهیت وجود، جوهر علیت و نهایتاً عقل خودمختار می‌باشد. هگل از اینجا روشی برای نقد و بسط درون ذات ارائه می‌دهد که در آن هر مقوله‌ی حقیقت را در قالب استعدادها و محدودیت‌های تعین قبلی برای بالا بردن مرتبه آشکار می‌کند. این اصل «روح هر دانشی به راستی علمی است» نام دارد. هگل مانند کانت معتقد بود که اراده آزاد راستین اراده‌ای است که خودش و آزادی خودش را اداره کند. او فلسفه حقوقی‌اش را در برابر فلسفه تکلیفی‌ای وضع می‌کند که به نظر او مانع از تخلف‌هایی مثل دزدی و قتل نمی‌شود. او در فلسفه حق اعلام می‌دارد که: «حق مطلق حق محّق بودن است». از اینجا هگل به این امر مطلق می‌رسد که: «شخص باش و دیگران را بسان شخص احترام کن.» از دیگر کسانی که به کانت نقد وارد می‌کند مارتین هایدگر است. دل‌مشغولی اصلی هایدگر پرسش از هستی و هستی شناختی بود. در ضمن این پیامد نیز ذهن او را مشغول کرده بود که اهمیت این پرسش در طول تاریخ هستی به فراموشی سپرده‌شده است. هایدگر معتقد بود که فلسفه کانت حول همان مبتلابهی می‌گردد که او با آن درگیر است؛ یعنی (هستی آنجا). این واژه به همان‌جایی اشاره دارد که موجود در آن رشد میابد و می‌تواند به چیزهایی دست یابد. این قول کانت «شیء فی نفسه» متفاوت از جلوه نیست، بلکه صرفاً همان چیزی است که از منظری دیگر به آن نگریسته شده است و هایدگر را تهییج می‌کرد. این سخن یعنی «شیء فی نفسه» قابل جدا شدن از آگاهی متناهی نیست.

هایدگر با این پرسش که علم به «شیء فی نفسه» چگونه حاصل می‌شود، متوجه اهمیت این استنتاج می‌شود که چگونه یک وجود متناهی که به خودی خود چیزی جز یک ذات نیست و وجودش وابسته پذیرشش است به دانش دست میابد، یعنی به آن جوهر، بیش از آنکه وجود داده‌شده باشد می‌رسد، بدون آنکه خود خالق آن باشد؟ به این‌گونه است که هایدگر مسئله حکم تألیفی پیشینی کانت را دوباره صورت‌بندی می‌کند. به نظر هایدگر مسئله دانش همواره تکرار می‌شود.

سالروز درگذشت

ایمانوئل کانت در ۱۲ فوریه ۱۸۰۴ میلادی درگذشت. در مراسم تشییع جنازه او، مردم از شهرهای مختلف آلمان گرد آمدند تا به مردی بزرگ ادای احترام نمایند. بر سنگ‌نوشته‌ی آرامگاه وی این جملات حک شده است: «دو چیز، هر چه مکررتر و ژرف‌تر به آن‌ها می‌اندیشم، ذهنم را با شگفتی و هیبت باز هم تازه‌تر و فزاینده‌تری به خود مشغول می‌دارند: آسمان پر ستاره بر فراز من و قانون اخلاقی در درون من.»

جهت خرید اینترنتی کتاب  ایمانوئل کانت به وبگاه کاواک مراجعه نمایید.

کتاب نقد عقل محض | نویسنده: امانوئل کانت | مترجم: بهروز نظری | انتشارات: ققنوس

کتاب نقد قوه حکم | نویسنده: ایمانوئل کانت | مترجم: عبدالکریم رشیدیان | انتشارات: نشر نی

کتاب ایمانوئل کانت | نویسنده: مایکل رولف | مترجم: داود میرزایی | انتشارات: ققنوس

کتاب سه رساله‌ی پیشانقدی | نویسنده: ایمانوئل کانت | مترجم: حسن افشار | انتشارات: مرکز

کتاب زمان از دیدگاه کانت | نویسنده: علی قیصری | انتشارات: خوارزمی

کتاب مدخل فلسفه کانت | نویسنده: محمود خاتمی  | انتشارات: گمان

برچسب‌ها
نمایش بیشتر

پیمان ملک‌زاده

مدیر امور اجرایی و کارشناس تولید محتوا، علاقه‌مند به ادبیات و...

نوشته‌های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پنج × دو =

بستن